Κάποιες και κάποιοι αμφισβητούν το γεγονός ότι σήμερα στην Ελλάδα υπάρχει πατριαρχία και θεωρούν πως οι σύγχρονες διαμαρτυρίες, διεκδικήσεις και αγώνες είναι υπερβολικοί ή αδικαιολόγητοι. Συχνά, μάλιστα, προτείνουν να συγκρίνουμε την ελληνική πραγματικότητα με χώρες της Μέσης Ανατολής, υποστηρίζοντας ότι μόνο εκεί συναντάται «πραγματική» πατριαρχία, ώστε να νιώθουμε ευγνωμοσύνη για τη θέση μας. Ωστόσο, κατά την άποψή μου, αυτή η προσέγγιση είναι εσφαλμένη.
Η πατριαρχία αποτελεί ένα παγκόσμιο σύστημα εξουσίας, το οποίο εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους: σε ορισμένες κοινωνίες με άμεσες και πιο ορατές μορφές, σε άλλες πιο έμμεσα και πιο ύπουλα. Γι’ αυτό και η παρατήρηση και η κριτική της δεν μπορεί παρά να γίνεται τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.
Παρά τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές και τα βήματα προς τη νομική ισότητα, η πατριαρχία στην Ελλάδα δυστυχώς δεν έχει ξεπεραστεί. Υπάρχει ακόμη σε δομές, νοοτροπίες και καθημερινές πρακτικές — και φαίνεται παντού, από το σπίτι μέχρι τη δημόσια σφαίρα. Κάποιες περιπτώσεις εξαίρεσης είναι απλά μόνο εξαιρέσεις και δεν αποτελούν τον κανόνα, ούτε την πλειοψηφία των περιπτώσεων.
-Η ψεύτικη εικόνα της «αδύναμης και μόνιμα συναισθηματικής γυναίκας».
Η πατριαρχία παρουσιάζει τη γυναίκα ως ένα αδύναμο πλάσμα, παθητικό, μόνιμα συναισθηματικό και ευάλωτο. Χωρίς αποφασιστικοτητα, πυγμή, θάρρος, πρωτοβουλία, δυναμισμό ώστε να δικαιολογεί την ανάγκη για καθοδήγηση της και να δικαιολογεί τις ιεραρχίες. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι η δύναμη, το θάρρος, η γενναιότητα, η ενσυναίσθηση, η ευαισθησία, η ευαλωτότητα αποτελούν γνωρίσματα όλων των φύλων και πάνω απ’ όλα, ιδιότητες του ανθρώπινου χαρακτήρα.
-Άνιση κατανομή φροντίδας και οικιακής εργασίας.
Οι γυναίκες αναλαμβάνουν συχνά το μεγαλύτερο βάρος στο σπίτι και στην φροντίδα παιδιών ή ηλικιωμένων, ακόμη κι όταν εργάζονται full-time. Όταν ένας άνδρας βοηθάει, θεωρείται κατόρθωμα και ακούγεται το «μπράβο του», ενώ για τη γυναίκα θεωρείται κάτι το αυτονόητο.
-Η ταύτιση της γυναίκας με την «υποχρεωτική» μητρότητα.
Η μητρότητα παρουσιάζεται ως φυσικό πεπρωμένο. Στην πατριαρχική λογική, το να είσαι γυναίκα συχνά θεωρείται ότι ολοκληρώνεται μόνο μέσα από τη μητρότητα. Πάσες φορές άρα δεν έχουμε ακούσει φράσεις όπως:
«Πότε θα κάνεις παιδί;»
«Θα το μετανιώσεις αν δεν γίνεις μάνα»
«Καμία γυναίκα δεν είναι πραγματικά ευτυχισμένη χωρίς παιδιά».
Αυτές οι φράσεις δεν λέγονται αντίστοιχα στους άνδρες με την ίδια ένταση ή αυτονόητο τρόπο. Αυτό μας δείχνει ότι η κοινωνία δεν αναγνωρίζει πλήρως τη γυναικεία ταυτότητα έξω από τη μητρότητα. Ακόμα και σήμερα στην επαρχία μετά τα σαράντα αν μια γυναίκα είναι ανύπαντρη, μπορεί να ακούσεις την φράση για εκείνη «γεροντοκόρη». Ενώ για τους ανύπαντρους άνδρες πιθανόν να ακούσεις την φράση: «είναι εργένης».
-Η ταύτιση της γυναίκας (και όλων των φύλων) με την «αυτονόητη» ετεροφυλοφιλία.
Μέσα στα πατριαρχικά οργανωμένα κοινωνικά πλαίσια, η γυναικεία ταυτότητα συχνά συνδέεται με την «αυτονόητη» ετεροφυλοφιλία. Θεωρείται δεδομένο ότι μια γυναίκα θα ενδιαφέρεται υποχρεωτικά ερωτικά για άνδρες, ενώ αγνοείται το γεγονός ότι μπορεί κάλλιστα να έχει ομοφυλοερωτικό ή αμφιφυλοφιλικό προσανατολισμό, να ενδιαφέρεται για όλα τα φύλα, ή και να μην ενδιαφέρεται ερωτικά για κανένα, επιλέγοντας να απέχει από την ενεργή ερωτική ζωή.
Ο άνδρας, από την άλλη, μπορεί να υποστεί παρόμοια ταύτιση, αλλά με διαφορετική «φόρμα». Η πατριαρχία τον συνδέει με την εξουσία, την επιβεβαίωση της αρρενωπότητας και την ικανότητα να προσελκύει ή να ελέγχει γυναίκες. Η ετεροφυλοφιλία γίνεται μέτρο «κανονικότητας» και κοινωνικής αποδοχής.
Τα άτομα μη δυαδικού φύλου ή εκείνα που δεν ακολουθούν την ετεροφυλοφιλική νόρμα επίσης υφίστανται πίεση να «ταιριάξουν» σε κοινωνικές προσδοκίες. Η πατριαρχία συχνά επιδιώκει να επιβάλλει “κανονικότητες” στη σεξουαλικότητα και τον ρόλο του φύλου, και όταν κάποιο άτομο δεν συμμορφώνεται, αντιμετωπίζεται ως «παράδειγμα προς διόρθωση» ή αποκλεισμό. Η πατριαρχία όχι μόνο κατασκευάζει αυτή την ταύτιση, αλλά ταυτόχρονα υποτιμά και απαξιώνει όλες τις μορφές ερωτικής ταυτότητας που δεν εντάσσονται στην ετεροφυλοφιλία.
– Έλεγχος στο σώμα της γυναίκας και στις επιλογές της.
Όταν η μητρότητα ορίζεται ως υποχρέωση, τότε αμφισβητείται το δικαίωμα στην άμβλωση, ελέγχονται οι σεξουαλικές επιλογές, η γυναίκα κρίνεται για το πώς «χρησιμοποιεί» το σώμα της.
Αυτό είναι καθαρός πατριαρχικός έλεγχος. Άρα η υποχρεωτική μητρότητα δικαιολογεί γιατί η γυναίκα «πρέπει» να αναλάβει το σπίτι, νομιμοποιεί την άνιση κατανομή φροντίδας, ενισχύει την ιδέα ότι η γυναίκα χρειάζεται έλεγχο και καθοδήγηση.
– Εργασιακός τομέας και διαφορετικά κριτήρια κρίσης ανδρών και γυναικών.
Η ίδια συμπεριφορά αξιολογείται διαφορετικά στον επαγγελματικό τομέα. Για παράδειγμα:
Άντρας διευθυντής = αποφασιστικός
Γυναίκα διευθύντρια = νευρική, γκρινιάρα ή δύσκολη.
Μην παραβλέπουμε επίσης το γεγονός ότι η ελληνική νομοθεσία προστατεύει τις γυναίκες — μεταξύ άλλων από απόλυση λόγω εγκυμοσύνης, ανισότητες στους μισθούς, μη καταβολή επιδομάτων ή σεξουαλικές παρενοχλήσεις στους χώρους εργασίας. Ωστόσο, η πλήρης εφαρμογή της νομοθεσίας στην πράξη και η πραγματική ισότητα στην καθημερινή εργασιακή ζωή εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση.
– Διπλά μέτρα και σταθμά για προσωπικές σχέσεις και συμπεριφορά.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι πως αν μια γυναίκα έχει πολλούς ερωτικούς συντρόφους πιθανόν να χαρακτηριστεί ως ανήθικη ενώ αν ένας άνδρας κάνει το ίδιο, θεωρείται ως «μερακλής», «μάγκας» γιατί «έτσι είναι η φύση του άνδρα».
-Υποεκπροσώπηση γυναικών στην εξουσία και σε ανώτερες θέσεις.
Οι γυναίκες παραμένουν λιγότερες σε αριθμό, σε σύγκριση με τους άνδρες σε θέσεις πολιτικής, διοίκησης και επιχειρήσεων. Όταν φτάνουν ψηλά, συχνά αμφισβητείται η ικανότητά τους, η αξία τους, το πως «έφτασαν μέχρι εκεί» (αυτό συνοδεύεται συχνά με πρόστυχα, σεξιστικά και συκοφαντικά σενάρια), σχολιάζεται η εξωτερική εμφάνιση τους, ακόμα και το αν χαμογελούν ή όχι.
-Σεξισμός στην καθημερινότητα.
Η πατριαρχία αναπαράγεται μέσα από «αστεία» και σχόλια. Για παράδειγμα:
«Γυναίκα οδηγός τι περιμένεις».
«Μην την ακούς, έχει τα νεύρα της, θα ‘χει περίοδο».
«Οι γυναίκες δεν είναι έξυπνες, είναι πονηρές. Οι άνδρες έχουν αθωότητα».
«Οι γυναίκες είναι κουτσομπόλες και τους αρέσει το κουτσομπολιό».
«Δεν υπάρχει γυναικεία φιλία, η κάθε μία κοιτά να βγάλει το μάτι της άλλης, ενώ οι άνδρες έχουν αλληλεγγύη μεταξύ τους».
«Βάψου λίγο ντε, βάλε λίγο κραγιόν, χαμογέλα, γυναίκα είσαι».
«Ντύσου πιο θηλυκά- περπάτα σαν θηλυκό».
Όταν όλα τα παραπάνω θεωρούνται πραγματικότητα και φυσιολογικά ή αντιμετωπίζονται ως υποχρεωτικά χαρακτηριστικά των φύλων — και όχι ως ζήτημα χαρακτήρα, γούστου ή ατομικής συμπεριφοράς — και όταν, μάλιστα, παρουσιάζονται απλώς ως ένα αθώο αστείο, τότε η ανισότητα και η φαλλοκρατική πλύση εγκεφάλου περνούν στις μάζες ως αυτονόητες.
-Έμφυλη βία και δικαιολογίες.
Η πατριαρχία φαίνεται και στο πώς αντιμετωπίζει τη βία. Για παράδειγμα φαίνεται ξεκάθαρα στις εξής φράσεις:
«Γιατί δεν έφυγε νωρίτερα;,»
«Τι ήθελε εκεί;»
«Γιατί κυκλοφορούσε μόνη της τέτοια ώρα;»
«Τι φορούσε;»
«Δεν μπορεί κάτι θα έκανε κι αυτή».
«Έτσι όπως ήταν ντυμένη προκάλεσε».
Η ευθύνη δηλαδή μετατοπίζεται συστηματικά από τον δράστη στη γυναίκα.
-Η πατριαρχία βλάπτει όλα τα φύλα και τα LGBTQ+ άτομα.
Η πατριαρχία επιβάλλει «άνδρας–γυναίκα» ως τα μοναδικά αποδεκτά φύλα. Άτομα που δεν εντάσσονται σε αυτή τη δυαδικότητα αντιμετωπίζουν κοινωνικό αποκλεισμό, έλλειψη νομοθετικής προστασίας και διακρίσεις. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δυσκολεύονται να δηλώσουν το φύλο τους ή το μη φύλο, σε επίσημα έγγραφα ή το να γίνουν αποδεκτά σε κοινωνικές/εργασιακές καταστάσεις.
Επίσης αντιμετωπίζουν δυσκολίες όχι μόνο κοινωνικά και εργασιακά, αλλά και στην περίθαλψη — την πρόσβαση ακόμα και σε στοιχειώδη ιατρική φροντίδα. Τα μη δυαδικά και τα τρανς άτομα συχνά βιώνουν την υποβάθμιση, τον αποκλεισμό, Γιατροί και νοσηλευτές/νοσηλεύτριες μπορεί να κάνουν ακατάλληλες ερωτήσεις ή υποθέσεις για το σώμα ή τις ανάγκες του ασθενούς ακόμα και να μην το αντιμετωπίζουν με τον ανάλογο σεβασμό που χρειάζεται. Αυτό πολλές φορές οδηγεί σε αναβολή ή αποφυγή εξετάσεων, ή ακόμα και σε τραυματικές εμπειρίες.
Αλλά και οι παραδοσιακοί ρόλοι συχνά κάνουν γυναίκες και άντρες να μην λαμβάνουν την υποστήριξη που χρειάζονται. Ιστορικά σε κάποιες περιπτώσεις έχουν παρατηρηθεί φαινόμενα υποτίμησης συμπτωμάτων γυναικών ως «ψυχολογικά» ή «υπερβολικά». Από την άλλη οι άντρες που δείχνουν ευαλωτότητα ή ψυχολογικά προβλήματα συχνά δεν παίρνουν την κατάλληλη υποστήριξη. Πέρα από τον τομέα της υγείας, η πατριαρχία περιορίζει γενικά τους άντρες: τους πιέζει να είναι «δυνατοί», «κουβαλητές» και τόσα άλλα για τα οποία έχω αναφερθεί παλιότερα εδώ: ΌΧΙ, Ο ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΧΘΡΟΣ ΣΟΥ. Η ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΑ ΕΙΝΑΙ…
Εφόσον το πατριαρχικό σύστημα εξουσίας προβάλλει την ετεροφυλοφιλική νόρμα ως κανονική και υγιή σεξουαλικότητα, υποβαθμίζει, περιθωριοποιεί και στιγματίζει παράλληλα όλες τις άλλες μορφές ερωτικής ταυτότητας και έκφρασης, καθώς και την επιλογή της αποχής από αυτήν.
-Το παράδειγμα «η γυναίκα κάνει κουμάντο στο σπίτι»
Σε κάποια σπίτια όπου η γυναίκα είναι αυτή που παίρνει τις αποφάσεις, δεν αναιρούν αυτές οι περιπτώσεις, την πατριαρχία. Το να «κάνει κουμάντο» συχνά σημαίνει ότι έχει φορτωθεί τις ευθύνες του σπιτιού, ενώ ο άνδρας διατηρεί μεγαλύτερη οικονομική ή κοινωνική δύναμη. Έξαλλου η πατριαρχία δεν καταργείται από μεμονωμένες εξαιρέσεις, ούτε και κάποιο προσωπικό βιώμα μπορεί να αποτελεί απαραίτητα κάτι το συλλογικό ή το πλειοψηφικό.
-Σεξιστικά σχόλια σε γυναίκες πολιτικούς και ομοφοβία απέναντι σε ΛΟΑΤΚΙ+ αρχηγούς κομμάτων.
Γυναίκες βουλεύτριες, ηγέτριες διαφόρων πολιτικών κομμάτων, καθώς και ανοιχτά δηλωμένοι ομοφυλόφιλοι πρόεδροι έχουν γίνει στόχος κατά καιρούς, σεξιστικών και ομοφοβικών σχολίων αντίστοιχα, κυρίως από άνδρες συναδέλφους τους (αλλά και από μη πολιτικά πρόσωπα) αντί ο κοινοβουλευτικός τους διάλογος να επικεντρώνεται και να αφορά μόνο τις θέσεις,τις προτάσεις,τον έλεγχο για τα πεπραγμένα. Αυτό δείχνει ότι ακόμα και μια θέση εξουσίας δεν εξασφαλίζει απαραίτητα ούτε την ισότητα, ούτε και τον σεβασμό.
– Η ιεροσύνη ως δυνατότητα αποκλειστικά για άνδρες.
Στην Ελλάδα τα κυρίαρχα θρησκευτικά δόγματα παρέχουν την δυνατότητα μόνο στους άνδρες να γίνονται ιερείς. Αυτό σημαίνει ότι υφίστανται θρησκευτικοί αποκλεισμοί με βάση το φύλο, ακόμα και σήμερα.
Αποκλεισμός των θηλυκών καταλήξεων στον καθημερινό λόγο και τη γραφή.
Η επιλογή του γένους στη γλώσσα δεν είναι απλώς γραμματική λεπτομέρεια· αντικατοπτρίζει και διαμορφώνει πώς σκεφτόμαστε και πώς βλέπουμε τον κόσμο. Όταν χρησιμοποιούμε αποκλειστικά το αρσενικό γένος ως «ουδέτερο» ή προεπιλεγμένο, αναπαράγουμε μια πατριαρχική αντίληψη που καθιστά το θηλυκό αόρατο.
Η σκόπιμη χρήση του θηλυκού ή του ουδέτερου, ακόμα και όταν αναφερόμαστε σε συλλογικά ή γενικά θέματα, είναι μια γλωσσική πράξη αντίστασης: φέρνει την ποικιλομορφία στην ορατότητα και αμφισβητεί τον μονοσήμαντο αρσενικό λόγο. Είναι σαν να λες: «Ο λόγος μου δεν ακολουθεί τις πατριαρχικές συνήθειες· αναγνωρίζει όλους/όλες/όλα». Διαβάστε και αυτό: ΜΙΚΡΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΑΛΛΑ ΤΟΣΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ
-Οι γυναικοκτονίες ως απόδειξη ύπαρξης της πατριαρχίας.
Γυναικοκτονία είναι η δολοφονία γυναίκας λόγω φύλου, συνήθως από σύντροφο ή μέλος της οικογένειας, επειδή αμφισβητήθηκε η «εξουσία» ή ο «έλεγχος» πάνω της. Δεν πρόκειται για απλή εγκληματικότητα — είναι έγκλημα έμφυλης εξουσίας.
Η πατριαρχία βασίζεται στην κυριαρχία και τον έλεγχο των γυναικών, των σωμάτων τους, των επιλογών τους και των σχέσεών τους. Όταν μια γυναίκα αρνείται, αδιαφορεί ή αμφισβητεί τον άντρα — για παράδειγμα μέσα από χωρισμό, ανεξαρτησία ή απόρριψη πρότασης — η κοινωνία συχνά ενισχύει την ιδέα ότι ο άντρας έχει «δικαίωμα» να ελέγχει, να είναι το επίκεντρο της προσοχής και να απαιτεί υποταγή.
Οι γυναικοκτονίες δεν συμβαίνουν τυχαία. Η ίδια η κουλτούρα και οι στερεοτυπικοί ρόλοι ενθαρρύνουν την αντίληψη ότι μια γυναίκα δεν έχει δικαίωμα να μην ενδιαφέρεται, να λέει «όχι» ή να αρνείται την εξουσία, την παρουσία ή τον έλεγχο του άντρα. Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα καταγράφει αύξηση των γυναικοκτονιών. Σε πολλές περιπτώσεις, η δικαιολογία ήταν «ένας καβγάς», «την αγαπούσε υπερβολικά», «τον ζήλευε», «τον απατούσε» ή «ήταν η κακιά η ώρα». Αυτό αποδεικνύει ότι ένα ποσοστό της κοινωνίας δεν έχει απορρίψει πλήρως την αντίληψη ότι η γυναίκα είναι «ιδιοκτησία» του άντρα, ακόμη και έμμεσα. Άρα, οι γυναικοκτονίες αποτελούν μια ακραία, αλλά ξεκάθαρη απόδειξη ότι η πατριαρχία δεν έχει εξαλειφθεί. Αν υπήρχε πλήρης ισότητα και πραγματικός σεβασμός, τα εγκλήματα αυτά δεν θα συνέβαιναν σήμερα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, πέρα από τις γυναικοκτονίες, διαπράττονται δυστυχώς συχνά και εγκλήματα ή επιθέσεις κατά τρανς, μη δυαδικών και άλλων LGBT+ ατόμων, γεγονός που επίσης πηγάζει από τη φαλλοκρατική κοσμοαντίληψη και τους περιοριστικούς έμφυλους κανόνες.
Επομένως η πατριαρχία στην Ελλάδα με τα στερεότυπα της παρά την πρόοδο και τα βήματα που έχουν γίνει σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες, παραμένει ακόμα σε δομή, στερεότυπα, σκέψη και νοοτροπία. Οι γυναίκες, όλα τα φύλα καθώς και τα LGBTQ+ άτομα συνεχίζουν να διεκδικούν ισότητα, ισότιμη κατανομή εργασίας, ευκαιρίες, ορατότητα, αναγνώριση και σεβασμό.
Η πραγματική κοινωνική ισότητα και ο καλύτερος κόσμος δεν επιτυγχάνεται με μεμονωμένα παραδείγματα — χρειάζεται ουσιαστική αλλαγή δομών, νοοτροπιών και καθημερινών πρακτικών.
